تأثیر آموزش شیوه­ های مقابله ­ای بر کاهش استرس کارمندان

مرکز تحقیقات و تکنولوژی هسته­ای

لادن اخوت

دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی

دانشگاه رودهن

دکتر حسین کاویانی

گروه روان پزشکی، دانشکده پزشکی

دانشگاه علوم پزشکی تهران

دکتر عبدالله شفیع آبادی

دانشگاه علامه طباطبائی

این پژوهش، تأثیر آموزش شیوه­های مقابله­ای بر کاهش افسردگی، اضطراب، آمادگی ابتلا به سرطان و آمادگی ابتلا به عارضه کرونری قلبی کارمندان مرکز تحقیقات و تکنولوژی هسته­ای ایران را بررسی
می­کند. بدین صورت که، 63 نفر از کارمندان مرکز به صورت خوشه­ای و تصادفی انتخاب و به وسیله آزمون­های اضطراب بک ، افسردگی بک و استرس شخصیت گروسارت – ماتیسک  ارزیابی شدند. سپس برای تعیین افراد دو گروه آزمایش و کنترل، از شیوه تصادفی با فواصل منظم استفاده گردید. برای گروه آزمایشی، آموزش شیوه­های مقابله­ای انجام شد. میزان افسردگی گروه آموزش دیده (آزمایش) نسبت به گروه آموزش ندیده (کنترل) به طور معناداری کاهش یافته بود، ولی در مورد اضطراب و ویژگی­های آمادگی ابتلا به سرطان وآمادگی ابتلا به بیماری کرونر قلب تفاوت­ها معنی دار نبود.

مقدمه

امروزه، زندگی با پیچیدگی و سختی­های ویژه­ای همراه است. دگرگونی­های اجتماعی و خانوادگی، بروز بیماری­های خطرناک، آلودگی­های فراگیر زیستی، جنگ، رقابت و نظایر اینها هر کدام به تنهایی می­تواند فشار و اضطراب فراوانی بر فرد وارد سازد. زندگی در چنین جهانی نیازمند توانایی، مهارت و برنامه ریزی شایسته­ای است که بتواند سازگاری، پایداری فرد در برابر سختی­ها و در عین حال سلامت او را افزایش دهد.

در پژوهش­های چند دهه اخیر به عوارض و پیامدهای فشار روان در سازمان­ها، نهادها و دیگر مؤسسات توجه شده و به همین علت این پژوهش­ها در ارتباط با رفتار سازمانی و بهداشت روانی کار جایگاهی به خود اختصاص داده­اند. محیط کار و شرایط حاکم بر آن از قبیل سختی و زمان کار، سر و صدا، فشردگی و تراکم کار، نوع مراجعان، انتظارات نابجا از فرد و کیفیت رابطه با همکاران که ارتباط تنگاتنگ و نزدیکی با مسائل شغلی دارند، می­توانند نقش فشارزایی داشته باشند و تأثیرات منفی در افراد بگذارند (شکرکن، 1374).

عوامل فشار روانی را نمی­توان کاملاً از بین برد، بلکه می­باید افراد را از درون مایه کوبی کرد و به آنها آموخت تا چگونه مسایل را تفسیر و از چه شیوه­های کارآمدی برای رویارویی با مشکلات استفاده کنند.

هنگامی که افراد با مشکل روبرو می­شوند، واکنش­های مختلفی نشان می­دهند که این واکنش­ها جنبه هیجانی، شناختی و گاهی رفتاری  دارند. گاهی اوقات ممکن است به حل مشکل بینجامد یا فرد را از آن دور کنند. این واکنش­ها در قالب شیوه­های مقابله، قابل بررسی هستند.

شیوه­ های مقابله عبارت اند از : تلاش­های شناختی و رفتاری مستمر برای بر آوردن نیازهای درونی و برونی که شامل سه روش عمده می­باشند:

(الف) مسأله مدار [Problem – Foused Coping (PEC)] ؛

(ب) هیجان مدار [Emotion – Focused Coping (EFC)]

(ج) اجتناب مدار [(Avoidance – Focused Coping (AFC)]

(اکبر زاده، 1376؛ شرایدن و رادماچر، 1992). در روش مقابله­ای مسأله مدار، فرد عامل استرس را به منظور کاهش یا حذف تنش ناشی از آن، کنترل می­کند؛ مثلاً ، مطالعه قبل از امتحان. در حالی که در روش مقابله­ای هیجان مدار، فرد واکنش­های هیجانی ناشی از استرس را کنترل می­کند؛ مثلاً، کم اهمیت جلوه دادن امتحان. در روش مقابله­ای اجتناب مدار، فرد از رو به رو شدن با عامل استرس دوری می­کند؛ مثلاً، رفتن به سینما.

به کارگیری روش­های مقابله­ای به افراد کمک می­کند تا بر بسیاری از تعارضات فردی، مشکلات مربوط به روابط اجتماعی، مشکلات جسمانی و روانی غلبه کنند. مطالعات نشان داده­اند کسانی که به طور
موفقیت آمیز با مشکلات مقابله می­کنند، خود را به مجموعه­ای از مهارت­های مقابله­ای مجهز کرده­اند. در کل، مقابله کنندگان موفق از سه مهارت عمده برخوردارند که عبارت اند از :

1- انعطاف پذیری، توانایی ایجاد و در نظر گرفتن راه حل­های مختلف

2- دور اندیشی: پیش بینی آثار دراز مدت پاسخ مقابله­ای

3- منطقی بودن : ارزیابی­های منطقی و درست

نکته مهم این است که تمامی این فعالیت­ها (مهارت­ها) قابل فراگیری هستند و آنها را می­توان با صرف وقت و تلاش به خزانه مقابله­ای خود افزود.

در این تحقیق سعی بر آن است که اثر آموزش شیوه­های مقابله­ای مناسب را در کاهش استرس بررسی کنیم که بدین منظور تأثیر این روش بر کاهش افسردگی، اضطراب، آمادگی ابتلا به سرطان و آمادگی ابتلا به عارضه کرونری قلبی کارمندان مرکز تحقیقات و تکنولوژی هسته­ای ایران سنجیده شده است.

از بین مطالعات انجام شده در کشور، پور کلباسی (1375) در پژوهشی تأثیر آموزش آرامشی عضلانی را بر کاهش استرس در محیط کار بین مدیران صنایع اصفهان بررسی و اظهار نموده است که استفاده از روش آرامش عضلانی باعث کاهش استرس آزمودنی­ها شده است. همچنین، کوهیان افضلی (1382) در پژوهشی تأثیر آموزش بازسازی شناختی مسئله گشایی و ... گفت و گوی شخصی هدایت شده بر کاهش افسردگی را بررسی و اظهار کرده است که آموزش بازسازی شناختی، مسئله گشایی و گفت و گوی شخصی هدایت شده، افسردگی کارکنان پرستاری را کاهش می­دهد.

روش نمونه

روش نمونه گیری، تصادفی و از نوع خوشه­ای بود. از بین بخش­های سازمان انرژی اتمی استان اصفهان به طور تصادفی شش بخش انتخاب و 63 نفر وارد مطالعه شدند. سپس برای قرار دادن افراد در دو گروه آزمایش و کنترل، از شیوه تصادفی با فواصل منظم استفاده شد؛ به این ترتیب که نفر اول به گروه آزمایش و نفر دوم به گروه کنترل و به همین ترتیب تا به آخر اختصاص داده شدند. به این ترتیب 33 نفر در گروه آزمایشی و 30 نفر در گروه کنترل جای گرفتند. تا انتهای کار، هفت نفر از گروه آزمایشی و 22 نفر از گروه کنترل در جلسات ارزیابی حضور نیافتند. نمونه­هایی که از مطالعه خارج شدند، از نظ متغیرهای دموگرافیک و شاخص­های ارزیابی در بدو مطالعه تفاوتی با نمونه­های دیگر نداشتند.

جدول 1- شاخص­های آماری محاسبه شده برای مقایسه افسردگی دو گروه آزمایشی و کنترل

شاخص­ها

گروه

تعداد تفاوت میانگین پیش و پس آزمون انحراف معیار خطای معیار میانگین F max tab DF
کنترل 8 125/1 221/5 846/1 013/0 05/0 < 210/2 32
آزمایش 26 230/4- 192/6 214/1

ابزار پژوهش

ابزارهای پژوهش پرسشنامه­های اضطراب بک [Beks’s Anxiety Inventory (BAI)] ، افسردگی بک [(Beck’s Depression Inventory (BDI)] و پرسشنامة شخصیت استرس (Personality – Stress Questionaire)  گروسارت – ماتیسک بود. (گروسارت – ماتیسک، آیزنک و بویل، 1995). دو پرسشنامه اول به ترتیب میزان اضطراب و افسردگی را می­سنجد. در پرسشنامه آخر ویژگی­ میزان آمادگی به سرطان و ویژگی آمادگی ابتلا به عارضه کرونر قلب (مورد هدف این تحقیق) سنجیده می­شود. این پرسشنامه شامل 71 سؤال است. آزمودنی برای پاسخ دادن به این پرسشنامه، چنانچه هر کدام از جملات در مورد وی صدق می­کرد، رو به روی پرسش «بلی» و در غیر این صورت «خیر» می­­گذاشت. در واقع این پرسشنامه در مجموع شش متغیر را می­سنجد: (1) شخصیت مستعد سرطان (CA) ؛ (2) شخصیت مستعد ابتلا به بیماری کرونر قلب (CHD) ؛ (3) نوع احساساتی (هیستریک)؛ (4) نوع منطقی – ضد هیجانی (Log) ؛ (5) نوع مستقل و سالم (Norm) ؛ (6) نوع ضد اجتماعی (Anti) . در این تحقیق، هدف مقیاس 1 و 2 بود.

آموزش مقابله­ ای

این روش بر اساس اصول درمان­های شناختی – رفتاری و مشخصاً برای بازسازی شناختی، آموزش مهارت مساله گشایی، آموزش مهارت­های آرام سازی (relaxation) و آموزش جراتمندی (assertiveness)
و برای اجرا در چهار جلسه هفتگی تنظیم شد. برای تمرین در این جلسه­ها، یک کتاب نوار آرامش بخشی (بهادران و پور ناصح، 1381) نیز در اختیار آزمودنی­ها قرار داده شده بود. جلسات به وسیله فردی که آموزش کافی در این زمینه دیده بود، اداره می­شد. در گروه کنترل مداخله­ای نشد و فقط در دو نوبت چهار هفته­ای ارزیابی گردیدند.

روش آماری

در این پژوهش از روش آزمون t استفاده و این آزمون روی تفاوت میانگین نمره­ها انجام شد.

نتایج

میزان کاهش افسردگی  گروه آزمایش، بر اساس پرسشنامه افسردگی بک، پس از طی دوره آموزش به طور معنی­داری بیشتر از گروه کنترل بود، ولی در اضطراب و ویژگی­های آمادگی ابتلا به سرطان و آمادگی ابتلا به عارضه کرونری قلب، تفاوت بین دو گروه معنی دار نبود.

در مورد گروه آزمایش بین میانگین نمره­های اضطراب، ویژگی­های آمادگی ابتلا به سرطان و عارضه کرونری قلب در پیش آزمون و پس آزمون تفاوت مشاهده شد، ولی این کاهش معنی­دار نبود. در این گروه، میانگین اضطراب در مرحله پیش آزمون، 307/8 و در مرحله پس آزمون، 6 بود.

میانگین ویژگی آمادگی سرطان CA در پیش آزمون، 884/3 و در پس آزمون، 307/3 بود. همچنین میانگین ویژگی آمادگی به عارضه کرونری قلب (CHD) در پیش آزمون، 269/4 و در پس آزمون 076/3 بود.

بحث

در این پژوهش تلاش شد تا تأثیر آموزش شیوه­های مقابله بر کاهش استرس و بهداشت روانی کارمندان یک مؤسسه ایرانی آزموده شود. در واقع نتایج نشان می­دهد که روش آموزش بر کاهش افسردگی آزمودنی­های مورد مطالعه مؤثر است. این یافته با یافته­ های قبل هماهنگ است. نتایج پژوهش کوهیان افضلی در سال 1382، مبین آن است که آموزش بازسازی شناختی، مسئله گشایی و گفت و گوی شخصی هدایت شده، افسردگی کارکنان پرستاری را کاهش داده است که این مطلب را می­توان این گونه توضیح داد که روش­های شناختی مبتنی بر جریان فکر (خطاهای شناختی) و محتوای فکر (افکار غیر منطقی) و حل مسئله در کاهش افسردگی مؤثرند. با توجه به اینکه این تحقیق روی آموزش این موضوعات کار شده، احتمالاً کاهش افسردگی، ناشی از این آموزش و تغییر خطاهای شناختی است.

در تحقیق حاضر، تفاوت دو گروه در میزان اضطراب، به لحاظ آماری به سطح معنی دار نرسید. در پژوهشی که در سال 1380 گزارش شده، آموزش آرام سازی عضلانی، اضطراب مادران را کاهش داده است (رهگذر، 1380). با مقایسه این دو پژوهش متوجه می­شویم که یافته­های پژوهش­های قبل از این پژوهش با یافته پژوهش حاضر تفاوت دارد که می­توان به این صورت تبیین کرد: در این تحقیق برای جایگزینی افراد در دو گروه از شیوه گماشتن تصادفی با فواصل منظم استفاده شد در نتیجه افراد گروه آزمایش و گروه کنترل با یکدیگر در ارتباط بودند. مسئول یکی از بخش­ها وضعیت حاکم را چنین گزارش کرد: کارمندان گروه کنترل بسیار کنجکاو شده بودند  و ضمن گرفتن نوار از گروه آزمایش، راجع به جلسات آموزشی با یکدیگر مباحثه می­کردند. از سوی دیگر، با توجه به اینکه نمونه گیری تصادفی بود، افراد انتخاب شده به دلایل شخصی در جلسات حضور نیافتند. از این رو تعدادی از ایشان جهت آزمون، شرکت در جلسات آموزشی و انجام تکالیف محوله همکاری لازم را نداشتند. شایان ذکر است که بین میانگین نمره­های اضطراب گروه آزمایش درپیش آزمون و پس آزمون تفاوت وجود دارد، ولی معنی دار نیست.

میزان آمادگی ابتلا به سرطان و نیز میزان آمادگی ابتلا به عارضه کرونر قلب گروه آموزش دیده در پایان دوره، تغییر معنی دار نکرده است. در پژوهشی گروسارت – ماتیسک و همکاران (1995) تلاش کردند تا با کاربرد روش­هایی مانند آر امش بخشی و حساسیت زدایی به افراد مستعد سرطان (خودخور) و مستعد عارضه کرونر قلب (عصبی) بیاموزند تا هیجان­ها و احساسات خود را بیان می­کنند، با استرس­ها کنار بیایند، خود را از وابستگی­های هیجانی رها سازند و بدین ترتیب اعتماد به نفسشان را تقویت کنند. نتایج تحقیق آنها شگفت انگیز بود. صد نفر از افراد مستعد سرطان به دو گروه 50 نفری (گروهی که هیچ درمانی دریافت نمی­کرد و گروهی که درمان بالا دریافت می­کرد) تقسیم شدند. بعد از 13 سال، 45 نفر از افراد تحت این درمان، هنوز زنده بودند، در حالی که تعداد افراد زنده در گروه بدون درمان، 19 نفر بودند. بعدها تحقیقات زیادی این واقعیت را تأیید کردند (به نقل از بهادران و پور ناصح، 1381). با مقایسه این دو پژوهش متوجه می­شویم که یافته­های پژوهش­های قبل از این پژوهش، با یافته پژوهش حاضر تفاوت دارد. این مطلب را می­توان چنین تبیین کرد: گاه تأثیر محدودیت­های طرح بر نتایج موجب می­شود که یافته­های پژوهش با یافته­های پژوهش­های قبل متفاوت باشد. یکی از محدودیت­های این طرح عدم امکان کنترل همه عوامل تأثیر گذار در زندگی افراد از جمله اتفاقات زندگی شخصی و شرکت در مراسم فرهنگی است که اینها خود می­توانند بر بروز عارضه کرونر قلب مؤثر باشند.

چنانچه در نتایج ملاحظه می­کنید بین میانگین نمره­های ویژگی استعداد به سرطان و بیماری کرونر قلب گروه آزمایش در پیش آزمون و پس آزمون تفاوت وجود دارد، ولی معنی دار نیست. تعداد کم آزمودنی­ها می­تواند یکی از دلایل نرسیدن به سطح معنی­دار باشد. احتمالاً با افزایش نمونه می­توان شاهد معنی­دار شدن نتایج شد.

این تحقیق همچنین دارای محدودیت­هایی است که پژوهش­های بعدی را طلب می­کند. این پژوهش  با توجه به نمونه گیری در سازمان­ها و مشاغل مختلف می­تواند تصویر روشنتری از اثربخشی روش به کار گرفته شده ترسیم کرد.

منابع

اکبرزاده، ن. (1376). گذر از نوجوانی به پیری. ناشر: مؤلف.

پورکلباسی، س. (1375). تأثیر شیوه­های آموزش آرامش عضلاتی در کاهش استرس در محیط کار بین مدیران صنایع اصفهان. پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی. دانشگاه آزاد خوراسگان.

رهگذر، ا. (1380). تأثیر آموزش آرامسازی عضلانی در کاهش اضطراب مادران و عملکرد تحصیلی فرزندان آنان در دوره ابتدایی. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان.

شکرکن، ح. (1374). منابع مقاومت در برابر فشار روانی (گردآوری کننده : در حسین آزاد). مجموعه مقالات اولین سمینار استرس و بیماریهای روانی (ص 170 159). تهران : انتشارات دانشگاه علامة طباطبایی.

کلینیک، ک. (1380). مهارتهای زندگی (ترجمة ش. محمدخانی). تهران: مؤسسه انتشارات سپند هنر.

کوهیان افضلی، ف. (1382) . بررسی تأثیر آموزش بازسازی شناختی مسئله گشایی و گفتگوی شخصی هدایت شده بر کاهش افسردگی، پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان.

Grossarth – Maticek, R., Eysenck, H.J., & Boyle, G.J. (1995). Method of test administration as a factor in test validity: They use of a personality questionnaire in the prediction of cancer and coronary heart disease.

Behavioral Research and Therapy, 33 (6), 705-710.

Sheridan, C., & Radmacher, S. (1992). Health psychology. New York: Wiley.

تماس با ما

 
اصفهان -خیابان توحید میانی،حد فاصل چهارراه توحید و چهارراه مهرداد،کوچه روبروی کلیسا(شماره 35)،پلاک 60
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
03136260259 - 03136267245 - 03136244598
کانال تلگرام : https://telegram.me/Raieen
 

عضویت در خبرنامه

با ثبت نام در خبرنامه ما از آخرین اخبار سایت ما بهره مند شوید